दुभत्या गायीच्या दूध देण्याच्या कालावधीतील बहुतांश काळ हा गर्भावस्थेशी संबंधित असतो. प्रत्येक पशुवैद्य गाभण जनावराला अँटिबायोटिक, NSAID किंवा हार्मोनल उपचार देण्यापूर्वी गर्भावस्थेचा काळजीपूर्वक विचार करतो. औषध गायीच्या आणि विकसित होत असलेल्या गर्भासाठी सुरक्षित आहे का, हा प्रश्न आपण नियमितपणे विचारतो. मात्र, कॅल्शियम लिक्विड्स, जेल्स यांसारख्या खाद्य पूरक पदार्थांचा विचार करताना आपण अनेकदा वेगळे प्रश्न विचारतो.
- दूध उत्पादन वाढते का?
- जनावराला ते चविष्ट वाटते का?
- हे खर्चाच्या दृष्टीने फायदेशीर आहे का?
पण आपण क्वचितच एक तितकाच महत्त्वाचा प्रश्न विचारतो: हे सप्लिमेंट गाभण जनावरासाठी योग्य आणि सुरक्षित आहे का?
या प्रश्नाकडे लक्ष देणे गरजेचे आहे, कारण दूध देण्याच्या कालावधीतील बहुतांश काळ हा जनावर गर्भवती असतानाच असतो.
दुर्लक्षित केलेली वस्तुस्थिती
दुभत्या गायींचा कॅल्व्हिंग इंटरव्हल योग्य राखण्यासाठी, सामान्यतः वासरू दिल्यानंतर 60–90 दिवसांनी कृत्रिम रेतन (AI) केले जाते. गर्भधारणा यशस्वी झाल्यानंतर गर्भावस्था साधारणपणे 280 दिवस सुरू राहते, तर दूध देण्याचा सामान्य कालावधी सुमारे 305 दिवस असतो.
याचा अर्थ असा की दूध देण्याच्या कालावधीतील जवळपास 215–245 दिवस हे गर्भावस्थेसोबत ओव्हरलॅप होतात.
सोप्या भाषेत सांगायचे झाल्यास, दूध देण्याच्या कालावधीत दिल्या जाणाऱ्या पौष्टिक सप्लिमेंट्सपैकी जवळपास तीन-चतुर्थांश सप्लिमेंट्स गाभण जनावरांना दिली जात असतात.
यामुळे पौष्टिक उत्पादने कशा प्रकारे तपासली आणि निवडली पाहिजेत, याचा दृष्टिकोन बदलणे गरजेचे आहे.
गर्भावस्था ही अतिशय नाजूक आणि संतुलित शारीरिक अवस्था आहे
दुभत्या गायीची गर्भावस्था यशस्वीपणे टिकून राहण्यासाठी शरीरातील हार्मोन्सचे योग्य संतुलन असणे आवश्यक असते. प्रोजेस्टेरॉन हा गर्भावस्था टिकवून ठेवण्यासाठी महत्त्वाचा हार्मोन आहे. तो गर्भाशयाला शिथिल ठेवण्यास, गर्भाला पोषण देणाऱ्या वारचे कार्य सुरळीत ठेवण्यास आणि गर्भाच्या योग्य वाढीसाठी अनुकूल वातावरण निर्माण करण्यास मदत करतो. संपूर्ण गर्भावस्थेदरम्यान, गायीच्या शरीरातील हार्मोन्सची पातळी अतिशय काळजीपूर्वक नियंत्रित केली जाते, जेणेकरून गायीचे आणि तिच्या पोटातील वासराचे आरोग्य व विकास योग्य प्रकारे होईल. यशस्वी गर्भावस्थेसाठी हे नैसर्गिक हार्मोनल संतुलन टिकवून ठेवणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. गर्भावस्था या अतिशय नाजूक हार्मोनल संतुलनावर अवलंबून असल्यामुळे, गाभण जनावरांसाठी पौष्टिक पूरक निवडताना त्या उत्पादनामध्ये नेमके कोणते घटक आहेत, याकडे लक्ष देणे गरजेचे आहे - केवळ त्यातून मिळणाऱ्या पोषक घटकांचा विचार न करता, त्यातील प्रत्येक घटकाचा जनावराच्या शरीरावर होणारा परिणामही समजून घेणे आवश्यक आहे.
विशेषत ज्या घटकांमुळे शरीरातील हार्मोन्ससारखा, म्हणजेच इस्ट्रोजेनसारखा परिणाम होऊ शकतो, अशा घटकांकडे विशेष लक्ष देणे आवश्यक आहे. गर्भावस्थेत वापरण्यात येणाऱ्या पौष्टिक पूरकांनी जनावराच्या पोषणाच्या गरजा पूर्ण करण्यास मदत केली पाहिजे आणि त्याच्या शरीरातील नैसर्गिक हार्मोनल संतुलनावर अनावश्यक परिणाम होणार नाही, याची काळजी घेतली पाहिजे.
सर्व पौष्टिक घटक शरीरावर एकसारखे परिणाम करतात का?
नेहमीच असे नाही.
अनेक पौष्टिक घटक शरीराला फक्त खनिजे, जीवनसत्त्वे किंवा ऊर्जा देतात आणि त्यांचा हार्मोन्सवर थेट परिणाम होत नाही.
मात्र, पशुवैद्यकीय वापरातील काही कॅल्शियम जेल आणि द्रव पदार्थांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या वनस्पतीजन्य घटकांमध्ये फायटोइस्ट्रोजेन आढळल्याचे सांगितले गेले आहे. हे वनस्पतींमध्ये नैसर्गिकरित्या आढळणारे घटक आहेत, जे शरीरात इस्ट्रोजेन हार्मोनसारखा परिणाम करू शकतात.
वनस्पतीचा प्रकार, या घटकाचे प्रमाण आणि जनावराला त्याचा किती प्रमाणात संपर्क येतो यावर त्याचा परिणाम अवलंबून असतो. काही परिस्थितींमध्ये हे घटक शरीरातील इस्ट्रोजेनशी संबंधित भागांवर परिणाम करू शकतात आणि त्यामुळे गर्भावस्था टिकून राहण्याच्या प्रक्रियेवर परिणाम होण्याची शक्यता असते.
या घटकांचा शरीरावर होणारा परिणाम वेगवेगळा असू शकतो. मात्र, यामुळे एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात येते: पौष्टिक पूरकांमध्ये वापरले जाणारे घटक केवळ प्रभावी असणे पुरेसे नाही - गर्भावस्थेत त्यांचा वापर योग्य आणि सुरक्षित आहे का, याचेही काळजीपूर्वक मूल्यांकन केले पाहिजे.
फक्त अपेक्षित फायद्यापुरतेच न थांबता, इतर परिणामांचाही विचार करा
पशुवैद्य म्हणून आपल्या शिक्षणामध्ये आपण जनावरांचे शरीरशास्त्र, औषधशास्त्र, रोगशास्त्र, औषधोपचार, शस्त्रक्रिया, प्रजनन आणि इतर अनेक विषयांचा सखोल अभ्यास करतो. मात्र, पशुवैद्यकीय पौष्टिक पूरक किंवा औषधांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या विविध वनस्पतीजन्य घटकांचा जनावराच्या शरीरावर होणारा वेगवेगळा परिणाम याबाबतचा अभ्यास आपल्या पशुवैद्यकीय शिक्षणात तुलनेने कमी असतो.
त्यामुळे आपण वनस्पतीजन्य घटकांकडे त्यांच्या अपेक्षित फायद्यांच्या दृष्टीने पाहतो - जसे की ताण कमी करणे, जनावराची चारा खाण्याची इच्छा वाढवणे किंवा उत्पादनक्षमता सुधारण्यास मदत करणे. मात्र, काही वनस्पतीजन्य घटकांचे शरीरावर याशिवाय इतरही परिणाम होऊ शकतात, याचा प्रत्येक वेळी विचार केला जात नाही.
कृत्रिम पद्धतीने तयार केलेल्या औषधी घटकांप्रमाणेच वनस्पतीजन्य घटकही शरीरावर परिणाम करणारे सक्रिय घटक असतात. एखाद्या उत्पादनामध्ये त्यांचा समावेश ज्या कारणासाठी केला आहे, त्यापुरताच त्यांचा परिणाम मर्यादित असेलच असे नाही.
गाभण जनावरांसाठी एखादे उत्पादन सुचवताना, प्रत्येक घटकाचा जनावराच्या शरीरावर होणारा एकूण परिणाम समजून घेणे हे त्या घटकाकडून अपेक्षित असलेल्या पोषणविषयक फायद्याइतकेच महत्त्वाचे आहे.
गर्भावस्थेतील सुरक्षितता हा पोषण नियोजनाचा महत्त्वाचा भाग असला पाहिजे
गर्भावस्थेदरम्यान पौष्टिक पूरक देण्याचा उद्देश अगदी स्पष्ट आहे. गायीच्या वाढलेल्या पोषणाच्या गरजा पूर्ण करण्यास मदत करणे आणि त्यासोबत तिच्या शरीरातील नैसर्गिक प्रक्रिया लक्षात घेणे.
उपचाराचा उद्देश आजार टाळणे, वासरू दिल्यानंतरच्या काळात जनावराला आधार देणे, अशक्तपणातून लवकर सावरण्यास मदत करणे किंवा दूध उत्पादन टिकवून ठेवणे असा कोणताही असो, पशुवैद्यांनी गर्भावस्थेच्या संपूर्ण काळात नियमितपणे वापरता येतील अशा योग्य उत्पादनांचा विचार केला पाहिजे.
गर्भावस्थेसाठी योग्य पौष्टिक आधाराची निवड करणे म्हणजे केवळ संभाव्य धोका टाळणे नव्हे - ही चांगल्या पशुवैद्यकीय उपचारपद्धतीची आणि कळपाची जबाबदारीने काळजी घेण्याची निशाणी आहे.
एक छोटा प्रश्न, पण त्याचा परिणाम मोठा
पुढच्या वेळी दुभत्या गायीला पौष्टिक पूरक देण्याची शिफारस करताना, स्वतःला आणखी एक प्रश्न विचारा:
"ही गाय आधीच गाभण आहे का?"
बहुतेक वेळा याचे उत्तर होय असेच असेल.
म्हणूनच आणखी एक प्रश्न तितकाच महत्त्वाचा ठरतो:
"मी ज्या पौष्टिक पूरकाची शिफारस करत आहे, तो गर्भावस्थेच्या संपूर्ण काळात वापरण्यास योग्य आहे का?"
वासरू दिल्यानंतरच्या काळातील पोषणाबाबत आपली समज जसजशी वाढत आहे, तसतसे गर्भावस्थेतील सुरक्षिततेचा विचार हा पौष्टिक पूरक निवडण्याच्या प्रक्रियेचा अविभाज्य भाग झाला पाहिजे - नंतर आठवण होणारा विचार नव्हे.
